Boeken

Arrogant, kinderloos of oud?

Wat is een heks? Een oude vrouw met een haakneus die zich tegoed doet aan kindervlees? Of een heldin met superkracht? In haar jeugd maakte de Franse schrijfster Mona Chollet kennis met ‘Wapper Zachtweer’, een personage uit het Zweedse jeugdboek De kinderen van de glasblazer. Deze heks, die kwaadaardige tegenstanders in het stof liet bijten, prikkelde haar kinderfantasie. ‘Vrouw-zijn kon betekenen dat je een extra kracht had’. Toen Chollet zich op latere leeftijd in het onderwerp ging verdiepen, ontdekte ze waar de term ‘heks’ eigenlijk voor stond: ‘Een leugenachtige aantijging die de foltering en de dood van tienduizenden vrouwen veroorzaakt heeft.’

In Heksen. Eerherstel voor de vrouwelijke rebel, eind vorig jaar vertaald vanuit het Frans, onderzoekt Chollet (1973) de rol die de heks in de loop van de eeuwen heeft gespeeld. Zo beschrijft ze hoe de heksenvervolgingen, die voornamelijk in de zestiende en zeventiende eeuw plaatshadden, deel uitmaakten van een wrede oorlog tegen vrouwen. Vrouwen die te onafhankelijk waren, kinderloos of simpelweg te oud, moesten vechten tegen negatieve stereotypen en het met hun leven bekopen. Dat waren geen incidenten. Zo werden tijdens de vervolgingen zo’n 50.000 tot 100.000 mensen geëxecuteerd. Van de beschuldigden was 80 procent vrouw, en van degenen die daadwerkelijk schuldig werden bevonden, 85 procent vrouw. Link

Kruisvaarders vormden de zoveelste knokploeg in het Midden-Oosten

Een geheime geschiedenis is het niet. Maar als het om kruistochten gaat, wordt zelden verteld hoe het kruisvaarderskoninkrijk Jeruzalem in de twaalfde eeuw volwaardig meedraaide in de nogal ingewikkelde regionale machtspolitiek van het toenmalige Midden-Oosten.

Hoe bijvoorbeeld in 1167 de jonge, ietwat vadsige christelijke koning Amalrik van Jeruzalem 400.000 gouddinars (bijna 2.000 kilo goud) zou krijgen van de islamitische grootvizier van Caïro om hem te helpen tegen diens oude bondgenoot, de al even islamitische emir van Damascus (die dezelfde grootvizier eerder aan de macht had geholpen, maar nu Egypte binnenviel). En zo kwam het dat Amalriks kruisleger daarna in heel Egypte vocht tegen die troepen van Nur al-Din, maar ook weer Caïro belegerde omdat de grootvizier traag was met betalen. Een complexe, razend spannende geschiedenis, maar misschien moeilijk te verfilmen. Link

‘Hé John, waar gaat dit over?’

Toen Donald Trump in november 2017 een tussenstop maakte in Hawaii tijdens zijn eerste reis naar Azië als president van de Verenigde Staten, regelden zijn medewerkers een bezoek aan Pearl Harbor. Samen met zijn vrouw Melania en de toenmalige stafchef van het Witte Huis, John Kelly, bezocht Trump de nationale gedenkplaats USS Arizona, waar de meer dan 2.300 Amerikaanse militairen worden herdacht die omkwamen bij de Japanse verrassingsaanval op de marinebasis bij Honolulu. Als gevolg van die aanval op 7 december 1941 raakten de VS betrokken bij de Tweede Wereldoorlog.

Trumps verre voorganger Franklin Roosevelt bestempelde die dag als ‘een datum die zal voortleven in schande’, en sindsdien hebben de meeste presidenten een plechtig bezoek gebracht aan de rampplek. Maar Trump leek het weinig te zeggen. ‘Hé John, waar gaat dit over?’, vroeg hij aan Kelly. ‘Waar is dit een rondleiding van?’ Kelly, een voormalige generaal van de Amerikaanse mariniers, was verbouwereerd. Hij legde het historische belang van Pearl Harbor uit aan de president. Volgens een voormalige vooraanstaande adviseur was Trump ‘soms gevaarlijk ongeïnformeerd’.

Het incident wordt beschreven in Een heel stabiel genie. Hoe Donald Trump Amerika op de proef stelt, van de Amerikaanse auteurs Philip Rucker en Carol Leonnig. Het werk van de twee journalisten van The Washington Post, dat deze week verscheen, is een chronologisch relaas van de eerste tweeënhalf jaar van het presidentschap van Trump, van zijn verkiezingszege in november 2016 tot kort na de publicatie van het onderzoeksrapport van de speciale aanklager inzake de Rusland-affaire, Robert Mueller, dit voorjaar. De titel is een verwijzing naar een omschrijving van de president door hemzelf op Twitter. Link

Sytze van der Zee interviewde zo’n tachtig bejaarde Nederlanders over het beangstigend gewone leven tijdens de Tweede Wereldoorlog

Haarscherp herinnert Greet Visser (1932) zich hoe na de capitulatie in mei 1940 een kapitein van de Wehrmacht bij haar thuis in Rotterdam werd ingekwartierd. Op een dag liet hij zich tegenover haar ouders uit over de nabije toekomst en zei dat die ‘heel, heel erg’ zou worden. Een paar weken later vertrok hij op een ochtend naar de kazerne. Hij deed er zijn uniform uit, trok een badpak aan en schoot zich een kogel door het hoofd.

Het verhaal over deze Duitse officier, die het vertikte om in blinde gehoorzaamheid misdadige bevelen op te volgen, is een van de vele opzienbarende getuigenissen uit Wij overleefden. De laatste ooggetuigen van de Duitse bezetting van Sytze van der Zee (1939). Aan de hand van interviews met zo’n tachtig bejaarde Nederlanders, die vaak voor het eerst hun verhaal (durven) doen, schetst hij een caleidoscopisch beeld van het dagelijks leven tijdens de oorlog.

Op iemand die het niet heeft meegemaakt komt dat leven soms beangstigend gewoon over. Toch is van nivellering van het kwaad nergens sprake. De nazi-misdaden komen bij Van der Zee ruimschoots aan bod, ook al klinken de geïnterviewde NSB-kinderen en SS’ers soms naïef, alsof ze per ongeluk in het kamp van de vijand zijn beland. Voor veel Nederlanders, goed of fout, ging het leven in de eerste oorlogsjaren tenslotte door alsof er niets aan de hand was, terwijl drie straten verderop een Joods gezin werd weggehaald of een NSB’er door het verzet werd geëxecuteerd. Link

21 vragen aan… Irma Maria Achten

‘Voor mij is een boek een ontmoeting met iemand: met sommigen wil ik alleen koffie drinken, met anderen wil ik een heel leven door.’ Irma Maria Achten over de beste sterfscène en de aantrekkingskracht van Langs de lijn. Haar nieuwe roman Augustusverscheen afgelopen september. Link

Alleen de bergen zijn mijn vrienden

In 2013 trachtte de Koerdische dichter en journalist Behrouz Boochani te vluchten naar Australië. In plaats van daar onderdak te vinden, werd hij op zee opgepakt en naar het eiland Manus gevlogen, waar hij illegaal gevangen werd gezet in wat wel de ‘Australische goelag’ en het ‘Australische Guantanamo’ is genoemd. Daar verbleef hij tot september 2019.

Boochani schreef ‘Alleen de bergen zijn mijn vrienden’ tijdens zijn gevangenschap in het geheim op een telefoon die hij voor de bewakers verborgen moest houden. Hij smokkelde zijn verhaal via tekstberichten van het eiland.

Dit boek is een getuigenis. Een even snoeihard als poëtisch ooggetuigenverslag. Een aanklacht. Een aangrijpend relaas van jarenlange opsluiting en ballingschap. Link

Het uur van de specialisten

Was het euthanasieprogramma tot voor kort vooral onderwerp van historici, recent is het ook doorgedrongen tot de literatuur. Zo kwam in 2018 Uwe Timm met zijn roman Icarië, gebaseerd op het leven van een van de theoretici van die leer, en is er nu Het uur van de specialisten (Die Stunde der Spezialisten) van Barbara Zoeke, die voor haar roman gebruik maakt van zowel historisch onderzoek als medische dossiers van de slachtoffers. Het raadsel waarom al die euthanasie-artsen in SS-uniform zich zo fanatiek hebben ingezet voor Aktion E wordt er alleen maar nog groter door, zo krankzinnig en onmenselijk is het.

Een van de twee hoofdpersonen in Het uur van de specialisten is de hoogleraar klassieke archeologie Max Koenig, die aan een erfelijke neurologische aandoening lijdt. Na een val kan hij niet meer lopen en belandt hij in een ziekenhuis waar hij op zijn vermogen om arbeid te verrichten wordt getest. Door het vragenformulier van de artsen naar waarheid in te vullen, tekent hij zijn doodvonnis.

Op zijn ziekbed houdt Koenig een dagboek bij. Ook dicteert hij brieven bestemd voor zijn Italiaanse vrouw aan een mede-patiënt, Carl Hohein. Daarin smeekt hij haar hun dochtertje Angelica het land uit te brengen, omdat zij zijn ziekte mogelijk heeft geërfd en gevaar loopt. Link

Een kleine geschiedenis van de economie

Wat voor ons vanzelfsprekend is, is voor talloze mensen op onze planeet ondenkbaar. Waarom kan men zich in sommige landen boeken, schoolgebouwen en salarissen voor leraren veroorloven terwijl dat in andere landen niet kan? Economie is de wetenschap die precies dit soort vragen wil beantwoorden. Niall Kishtainy neemt ons mee op een reis door de tijd en laat zien hoe de mens door de eeuwen heen de economie heeft bestudeerd. Zo maken we kennis met denkers als Adam Smith, Karl Marx en John Maynard Keynes. Kishtainy legt belangrijke begrippen als ‘kosten’, ‘concurrentie’, ‘arbeid’ en ‘kapitaal’ uit en hij laat zien hoe belangrijke ontwikkelingen zoals de introductie van geld, het ontstaan van het kapitalisme en de grote recessie de loop van onze geschiedenis hebben bepaald. Aan de hand van verrukkelijke verhalen en verrassende feiten maakt hij inzichtelijk hoe wij met behulp van economie de wereld waarin we leven beter kunnen begrijpen. Link

Fascistische knokploegen trokken moordend en brandstichtend door Italië

De krant kan zich soms aardig verkijken op de actualiteit – en dan biedt de literatuur uitkomst. Toen Benito Mussolini in 1919 in Milaan zijn fascistische beweging oprichtte, vond de lokale Corriere della Sera dat nauwelijks het vermelden waard. De liberale krant wijdde er een bericht aan van enkele regels, evenveel als aan een diefstal van vierenzestig kisten zeep.

Ruim drie jaar later was Mussolini premier van Italië, en nog eens drie jaar later had hij zich opgewerkt tot dictator van het eerste totalitaire regime in West-Europa. Journalisten stonden nu voor hem in de rij, hopend op een kort interview met de Duce die binnen en buiten Italië werd aanbeden en gevreesd als de man van de toekomst. Charismatisch en onberekenbaar, tactvol en doortrapt: Mussolini had een geheel eigen stijl die tot verbazing van tijdgenoten en latere historici de massa’s op ongekende wijze in vervoering bracht. Wat was zijn geheim?

De Italiaanse schrijver Antonio Scurati grijpt het korte krantenbericht uit 1919 dankbaar aan om het mysterie van Mussolini’s opmars van binnenuit te analyseren. M. De zoon van de eeuw is een monumentale roman annex historisch verslag van de manier waarop Mussolini vriend en vijand verblufte met zijn succesvolle greep naar de macht, als profeet en profiteur van de massapolitiek van de twintigste eeuw. Scurati duikt in de kop van zijn hoofdrolspeler, volgt hem bij zijn kroegbezoek en seksuele escapades, rijdt met hem mee in snelle auto’s door de straten van Milaan, en kijkt mee over zijn schouder als hij zijn volgelingen opzweept op partijbijeenkomsten en in het Italiaanse parlement. Daarnaast voert Scurati een bonte stoet van tijdgenoten op, van fascistische rouwdouwers en belegen beroepspolitici tot Mussolini’s socialistische tegenstrevers, om met een breed palet te beschrijven hoe het fascisme in Italië tot wasdom kwam en één markant individu de bestaande orde wist te ontmantelen. Link

De kunst van het ongelukkig zijn

Dirk de Wachter ziet een probleem in de ikkigheid van onze wereld. “We zetten zoveel in op autonomie, op alleen succesvol bereiken en dan dreigt de teloorgang van het verbondene” … “Kleine onzichtbare dingen die niet in de schijnwerpers staan – en niet op Social Media – die je voor elkaar kan betekenen. Een blik, een aanraking, eventjes iets voor iemand betekenen. La petite bonté – de kleine goedheid, de Franse filosoof Levinas heeft daar interessante dingen over gezegd. Elkaar een klein plezier doen, is de essentie van het leven. Dat is geluk.” Link

De testamenten

Zomaar een klein nieuwsbericht uit de Volkskrant van afgelopen zaterdag: op een conferentie over demografie in Boedapest presenteerde premier Viktor Orbán de oplossing om Hongarije wit en kinderrijk te houden. Vrouwen moeten meer baren om de ‘omvolking’ die in zijn land plaatsvindt te keren. Zijn partijgenoot László Köver deed er nog een schepje bovenop door te stellen dat het krijgen van kinderen ‘geen privé-beslissing is, maar een publieke’. Mensen zonder kinderen staan volgens hem ‘aan de kant van de dood’. Het is het soort bericht dat Margaret Atwood vast had opgenomen in haar knipselmap – het soort bericht dat de actualiteit van The Handmaid’s Tale weer eens onderstreept. Link

Het leven na je vijftigste: een korte eeuwigheid

Bruckners benadering van de ouderdom is feitelijk een zeer sociale. Het goede leven is voor hem een blijvende actieve interactie met het heden: lezen, nadenken, je ermee bemoeien. En niet teveel navelstaren graag. In het moderne cultuurpatroon ligt de nadruk meer op oorspronkelijkheid dan conventie – vandaar ook de maatschappelijke voorkeur voor het jeugdige, dan nog niet in vaste patronen vastzit.

Maar aan die norm van oorspronkelijkheid en authenticiteit is ook een nadeel verbonden: de zware nadruk die velen tegenwoordig leggen op hun eigen identiteit – al of niet bepaald door afkomst, huiskleur of sociaal milieu. Ten onrechte wordt daarbij het individu als een constante entiteit voorgesteld, meent Bruckner, terwijl het leven nu juist wordt gekenmerkt door permanente heroriëntatie en heroverweging van de dingen. Slechts op het moment van zijn sterven is de mens volledig alleen. Daarvoor, als het goed is, nauwelijks. De vraag ‘wie ben ik’ heeft voor de Franse filosoof alleen zin voor de jeugdige, die zich los moet maken van de knellende banden van ouderlijk milieu om een weg in het leven te vinden. Wie ouder is dan 30 kan zich beter richten op de vraag ‘wat kan ik?’ Link

Afrika was altijd een wereldspeler

Afrika heeft een geschiedenis. En die begint niet in 1883, als Europese mogendheden in Berlijn het ‘donkere continent’ verdelen. Hij begint ook niet met de Europese handel in Afrikaanse slaven, die een aanvang nam in de 16de eeuw. Tot diep in de 20ste eeuw dachten westerlingen dat zij het waren die verandering hadden gebracht in deze ‘statische’ wereld. We weten nu dat in Afrika, lang voordat de eerste Europese zeelieden er aan land gingen, koninkrijken bestonden, expandeerden, in verval raakten en door buurstaten werden overvleugeld. Geschiedenis, kortom.

Imperialistische ideologen beweerden dat zij Afrika hadden ‘opengelegd’. In werkelijkheid deed het continent al heel vroeg mee in de wereldhandel. West-Afrikaans goud, aangevoerd door de Sahara, werd al in de 9de eeuw gemunt door de emirs van Noord-Afrika. Mansu Musa, koning van het rijk Mali, ging in 1324 op bedevaart naar Mekka. Link

Een radicaal ander mensbeeld – ‘A must read”

De mens is een beest, zeiden de koningen. Een zondaar, zeiden de priesters. Een egoïst, zeiden de boekhouders. Al eeuwen is de westerse cultuur doordrongen van het geloof in de verdorvenheid van de mens. Maar wat als we het al die tijd mis hadden?

In dit boek verweeft Rutger Bregman de jongste inzichten uit de psychologie, de economie, de biologie en de archeologie. Hij neemt ons mee op een reis door de geschiedenis en geeft nieuwe antwoorden op oude vragen. Waarom veroverde juist onze soort de aarde? Hoe verklaren we onze grootste misdaden? En zijn we diep vanbinnen geneigd tot het goede of het kwade?

Adembenemend, weids en revolutionair – De meeste mensen deugen herschrijft niet alleen de geschiedenis, maar werpt ook nieuw licht op onze toekomst. Link

Scroll to Top