Filosofie

Wij sterven uit maar het laat ons koud

René ten Bos neemt binnenkort afscheid als Denker des Vaderlands. Dat doet hij met een klaroenstoot: mens en dier sterven uit, maar vreemd genoeg lijkt dat uitsterven ons nauwelijks te raken. In zijn boek ‘Extinctie’ noemt Ten Bos het uitsterven van diersoorten een van de urgentste problemen van onze tijd. Maar er is weinig filosofische reflectie over. Dat maakt Ten Bos nu goed: “Uiteindelijk is er geen enkele andere soort die zich afvraagt wat uitsterven is. Wij alleen zitten met die vraag opgescheept.”

De vraag komt voor Ten Bos niet uit de lucht vallen. Extinctie zou je een vervolg kunnen noemen op ‘Dwalen in het antropoceen’, waarin Ten Bos liet zien hoe catastrofaal de invloed van de mens op de aarde is. Wij zijn de oorzaak van het stijgen van de zeespiegel, van de klimaatopwarming en ook van het uitsterven van soorten. ‘Wat iedereen moet begrijpen’, schrijft Ten Bos in Extinctie, ‘is in feite dit: niet alleen de extinctie van soorten, iets wat altijd verbonden wordt met het idee van biodiversiteit, maar ook de extinctie van onze eigen soort dient op de agenda te worden gezet.’ Link

Honderd jaar Rosa Luxemburg

‘Wanneer de hele wereld uit haar voegen raakt, dan tracht ik alleen maar te begrijpen, wat en waarom dit gebeurd is’, schreef Rosa Luxemburg, ‘en als ik dat gedaan heb, ben ik weer rustig en goed geluimd. Het volledig opgaan in de ellende van de dag is mij onverdraaglijk. Denk eens aan Goethe wat hij moest meemaken, tijdens die onafgebroken keten van oorlogen, waarin de wereld er als een gekkenhuis uitzag, en hoe rustig en met welk een sereniteit hij zich verdiepte in zijn studie en poëzie. We moeten ons slechts nog meer aaneensluiten, opdat het “warmer” wordt. Ik omarm je, je Rosa.’

Luxemburg schreef deze brief in 1917 vanuit de gevangenis van Breslau, waar ze vanwege haar oproep de wapens neer te leggen al ruim een jaar zat opgesloten. Al tijdens het congres van de sociaal-democratie in Stuttgart in 1907 had zij gewaarschuwd voor een nieuwe wereldoorlog, die volgens haar in feite een kapitalistische oorlog was: Frankrijk, Duitsland en Oostenrijk vochten om de verdeling van gekoloniseerde gebieden, grondstoffen, goedkope arbeidskrachten en de uitbreiding van economische macht. Link

“Ik verafschuw het gelddenken”

Hij tilde de verzorgingsstaat van de grond, samen met de ministers Zijlstra, Mansholt en Klompé. Als minister van financiën in het derde kabinet-Drees hield prof. mr. H.J. Hofstra de hand op de knip. Toen het sociaal-democratische tijdperk voorbij was, stapte hij over naar het bedrijfsleven. Hij werd directeur bij scheepsbouwer Verolme en commissaris bij KLM. Hofstra besloot zijn carrière als hoogleraar belastingrecht in Leiden. Een socialist over de noodzaak van een zorgzame samenleving: “Je mag de achterblijvers niet in de steek laten.”

 

Het financiële beleid is de afgelopen decennia volkomen uit de hand gelopen. Het is vreemd dat vijftig jaar na de bevrijding nog allerhande regelingen bestaan die allang afgeschaft hadden moeten worden zoals de subsidies voor huur- en woningbouw. Politieke partijen moeten niets beloven als ze het geld er niet voor hebben. Het heeft ook te maken met een gebrek aan leiderschap. In het verleden hebben we grote staatslieden gekend. Nu zitten we opgescheept met enorme schulden en misbruik van voorzieningen door mensen voor wie al deze regelingen nooit bedoeld waren.

Professor mr. H.J. Hofstra stond als Kamerlid voor de Partij van de Arbeid en minister van financiën in het derde kabinet-Drees (1956-1958) aan de wieg van de verzorgingsstaat. Veertien jaar lang werkte hij aan de verwezenlijking van zijn idealen in een tijdperk waarin degelijk bestuur en sociale zorg nog hand in hand gingen.

De oorlog liep ten einde toen Henk Hofstra via een bridgevriend in contact kwam met Drees, de leider van de sociaal-democraten in de illegaliteit. Drees was na een kort verblijf in het kamp St. Michielsgestel druk bezig met de wereld na de oorlog. Er zou veel moeten gebeuren. “Herstel en vernieuwing’ werd de leus. Geld speelde een belangrijke rol èn belastingheffing. Op dit gebied beschikten de socialisten over onvoldoende deskundigheid. Dus werd Hofstra uitgenodigd voor de thee. Hij was dan geen partijlid, maar wel een uitgesproken progressieve denker.

“Het moet anders met die belastingen”, zei Drees tegen hem. “Wil jij dat voor me uitzoeken?”

Er waren enorme bedragen mee gemoeid. Meer dan de helft van het nationaal inkomen liep door de overheidskas. Hofstra ging aan de slag. Moest het brood extra worden belast of de hogere inkomens? Daar ging het om. Zijn lange nota’s aan Drees mondden uit in het boek Socialistische Belastingpolitiek waarin de roemruchte passage te lezen valt dat het socialisme de belastingheffing dienstbaar moest maken aan aantasting van het particuliere eigendom van produktiemiddelen. De belastingheffing worde openlijk en doelbewust, voor zover zulks mogelijk is, dienstbaar gemaakt aan de socialisatie.

Daarmee stak Hofstra – die inmiddels lid van de Wassenaarse SDAP-afdeling was geworden – zijn nek uit. Het was het begin van zijn politieke loopbaan in de Partij van de Arbeid. Hofstra maakte als minister niet alleen naam met zijn slagvaardigheid en drastische beperking van de bestedingen. De slanke gestalte met het onafscheidelijke sigarettenpijpje stond al gauw bekend als de best geklede politicus van het Binnenhof.

“De wereld was in de dagen voor de oorlog zó onrechtvaardig. Mijn grootmoeder kreeg drie gulden pensioen per week”, zei Hofstra. “De verzorgingsstaat mòest wel ontstaan.” Link

Ik heb een allergie voor onzin

Vooral in de Verenigde Staten wordt de pseudosceptische bubbel in stand gehouden met geld uit de fossiele industrie. De Koch-broers, die rijk werden door de petroleumhandel, financieren denktanks die quasi-wetenschappelijke rapporten leveren om twijfel te zaaien. Fossiele reuzen als Shell en BP gaven bakken met geld uit aan een desinformatiecampagne, om beleidsmakers zand in de ogen te strooien. Maar de situatie in Nederland is onvergelijkbaar. Oké, recentelijk werd bekend dat vastgoedmiljonair Niek Sandmann een nieuwe onderzoeksgroep wil oprichten omdat hij de rapporten van het VN-klimaatpanel niet vertrouwt, maar over het algemeen lijkt geld niet de belangrijkste motivatie voor de Nederlandse twijfelzaaiers. Link

How the West became self-obsessed

It’s quite extraordinary. They put people from the West and people from East Asia into the lab and found that their cognition still works in ways that reflect the history of their respective cultures, and that history was shaped in large part by geography. For instance, the landscape in East Asia 2,500 years ago was totally different than Greece. It was landlocked, with low mountains and undulating landscapes. To get ahead, you had to be part of a big farming community either growing wheat or rice, and you had to participate in these massive irrigation projects that were essential to group success.

Nisbett put Western people and people from East Asia in a lab and had them look at a cartoon of a fish tank, in which there was a big individualistic flashy fish at the front and lots of smaller fish around it. They tracked tiny unconscious eye movements to see what people were paying attention to. They discovered that Western people were largely focused on the big flashy fish out front and East Asian people were largely focused on the group of smaller fish around it.

Afterward, they asked people from both groups what they saw, and the Westerners said, “Oh, I saw a fish,” and the East Asian people said, “I saw a fish tank,” and they would describe the context. The researchers then asked them what they thought of the fish, and the Westerners would say that the big fish was obviously the leader and the East Asian people would say they felt sorry for the big fish because it had obviously been excluded from the group.

That’s a long answer, but the point is really important. This tendency to focus on the self, on the individual, runs deep in our cultural history, and it’s not something we can easily escape. Link

Zoek gewoon niet naar ‘het waarom’

Elk mens doorloopt een zoektocht om zichzelf te leren kennen en vat te krijgen op wat het leven is. Die route is voor ieder mens anders. Het probleem aan de basis van veel psychische klachten – ook bij een burn-out – is volgens filosoof Welmoed Vlieger dat de meeste mensen de zoektocht niet eens aangaan. Begrijpelijk, in een wereld waarin ‘likes’ sneller te krijgen dan een antwoord op je eigen waarom, maar weerbaar worden we er niet van.

Alles moet tegenwoordig van buiten komen, observeert Vlieger, gezeten aan de houten keukentafel in haar appartement. Er gaat iets kalmerends uit van haar aanwezigheid. Ze is rustig, ingetogen. Formuleert voorzichtig, zoekt nauwkeurig naar woorden, alsof ze gaandeweg het gesprek tot inzichten komt.

Ze gebruikt oude woorden, van dode denkers: innerlijkheid, ziel. Niet verwonderlijk, voor een filosoof die haar eigen inspirator na een flinke dwaaltocht vond in een middeleeuwse mysticus, Meester Eckhart. Link

De uitholling van onze democratie

Herman Tjeenk Willink was veertig jaar lang insider én outsider in politiek Den Haag. Hij is een waarnemer, een luisteraar – en als geen ander in staat de recente maatschappelijke ontwikkelingen te schetsen. Op indringende wijze waarschuwt hij voor de uitholling van onze democratie. En geeft hij een voorzet voor een oplossing. Link

‘We zitten opgesloten in het heden’

Oriëntatie op het verleden is het kenmerk van populistische bewegingen. Zie Trumps Make America Great Again, de Brexit-slogan Take back control en de PVV-leuze ‘Nederland weer van ons’. Dus als u primair op het verleden georiënteerd bent, stemt u populistisch. Bent u meer op het heden gericht dan stemt u een conservatieve partij – die vooral wil behouden wat er is, zoals VVD, SP of PvdA. Bent u vooral toekomstgeoriënteerd dan gaat uw voorkeur uit naar GroenLinks of – vooruit – D66. Link

Filosoof Edith Hall raadt je aan te leven als Aristoteles

“Volgens Aristoteles wordt elk mens inderdaad geboren met het vermogen ergens in te excelleren, maar waarin, dat verschilt per mens. En de beste gids is de vraag  waar je plezier in hebt. Aziatische jongeren vinden dat meestal een revolutionaire gedachte. Ze moeten van hun ouders medicijnen of rechten studeren, al houden ze misschien meer van dieren of van koken. Kinderen van hoogopgeleide ouders moeten sowieso van alles: naar pianoles, nóg meer bijlessen. Maar zo vinden ze hun eigen weg niet. Kijk, natuurlijk lukt het niet altijd werk te vinden in je favoriete bezigheid. Maar als je het niet probeert, krijg je daar later spijt van.” Link

Religie is terug

De westerse wereld verbaast zich over de terugkeer van religie in het publieke en openbare debat. Maar wie naar de geschiedenis kijkt, zal concluderen dat die verbazing onterecht is, laat Neil MacGregor in zijn nieuwe boek zien. Link

‘Waarom ben je zo stil?’

Als onderwijskundige Marloes Bouwmeester thuiskwam uit school was even bijkomen op haar kamer er niet bij. Meestal was er wel weer iets waar ze mee naartoe moest. En telkens hadden ze mensen over de vloer. Als ze zich toch even terugtrok, werd dat lang niet altijd begrepen. Haar docent schreef steevast dat ze wat meer van zich moest laten horen.

Bouwmeester weet zeker dat haar jeugd met haar extraverte ouders heeft geleid tot wat ze nu doet: het coachen van introverte mensen, zoals zij er zelf een is.

Introverte mensen floreren eerder in een omgeving die niet te prikkelend is. Extraverten zijn gericht op de buitenwereld. Introverten laden zich op door in hun eentje te zijn. Extraverten tanken bij door contact met mensen, ze halen hun energie juist uit gezelschap. Link

Wat is de zin van ons leven?

‘Het leven heeft absoluut geen zin, daar ben ik zeker van. Bij ‘zin’ denk ik aan voortgang, dus iets na het leven. Maar dan is er niets. Het leven is, zoals Nabokov zei, ‘een klein spleetje licht tussen twee eeuwige perioden van duisternis’.

De overweldigende aanwezigheid van religies geeft aan dat de meeste mensen dat niet kunnen accepteren. Zij hopen dat er na hun moeilijke leven een hogere macht is die voor ze zorgt. Mensen hebben behoefte aan troost. Maar die hogere macht bestaat niet. Na de dood is er niets.’ Link

Maarten van Nierop

Maarten van Nierop begon zijn colleges Duitse filosofie van de 19de eeuw niet met Hegel, Nietzsche of zelfs zijn geliefde Schopenhauer. ‘Lees eerst ‘Buddenbrooks’ van Thomas Mann,’ hield hij zijn studenten voor. Pas dan zouden ze voldoende voorbereid zijn op de ons vreemd geworden cultuur en geest waaruit het denken van die eeuw was voortgekomen. ‘En lees het in het Duits,’ voegde hij eraan toe: een advies dat dat al evenzeer de geest lijkt te ademen van een vervlogen tijd. Link

‘Sociale media tasten onze vrije wil aan’

‘Veel dingen die mensen ervaren op sociale media zijn oprecht en positief’, zegt Lanier. Maar daar staat te veel negatiefs tegenover. ‘Achter de schermen zijn algoritmen continu bezig je data te verzamelen en je in de gaten te houden. Vervolgens worden je ervaringen beetje bij beetje gestuurd, net genoeg om je te bewegen geïnteresseerd te raken in iets nieuws dat je uiteindelijk koopt.’

Van de vijf grote techbedrijven

– Amazon, Apple, Google, Facebook en Microsoft –

zijn er twee die volgens Lanier te veel leunen op wat hij noemt de ‘Bummer machine’, waarbij Bummerstaat voor Behaviors of Users Modified, and Made into an Empire for Rent. ‘Als die machine de enige manier is waarop je geld verdient, dan zijn je handen gebonden want je kunt nooit diversifiëren’, zegt hij. ‘Ik heb het natuurlijk over Google en Facebook.’

De huidige wereld vergelijkt Lanier met een casino. Hij neemt het voorbeeld van een beginnende musicus, ook omdat hij daar zelf grote affiniteit mee heeft. ‘Jij bent het die de risico’s moet nemen en alle kosten moet maken om je YouTube-video uit te brengen, terwijl het profit center – in dit geval Google – nul risico loopt en alle inkomsten opstrijkt. Ik noem dat een casino omdat de kans zo klein is dat je als musicus er ook beter van wordt.’ Link

Scroll to Top