Filosofie

‘Het coronavirus is een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl’

“Het coronavirus is óók zo’n waarheid. Het is een gezonde correctie op onze megalomane levensstijl, een tik van de Schepper, de natuurwet, een homeostase – of welke begrippen je daar ook voor zou willen gebruiken. Het is niet toevallig dat het nu komt. Als je kijkt naar de globalisering, hoe we eindeloos de wereld overvliegen, hoe we ons verhouden tot het eten van dieren, hoe alles vermarkt wordt, dan is de logische consequentie dat er een keer gecorrigeerd moet worden. Als je eindeloos water in een glas blijft schenken, stroomt het ook een keer over. Simpelweg omdat al dat water niet in één glas past.

“Je ziet dat zo’n correctie onmiddellijk veel impact heeft: de lucht wordt schoner, mensen gaan nadenken over sociale context, over fysiek contact. De voordelen zijn legio en tóch zullen hebzucht, een hang naar luxe en egoïsme na verloop van tijd de kop weer opsteken waarna een nieuwe tik nodig is. We maken continu dezelfde fouten. De mens is en blijft een simpel, hardleers wezen. Ik ben altijd een misantroop geweest, maar nu vraag ik me af: ben ik om die reden psychiater geworden of is het omgekeerd en ben ik juist cynisch geworden sinds ik psychiater ben?” Link

‘Je wordt niet gelukkig door je omstandigheden te veranderen’

Jan Geurtz was niet altijd de boeddhistische goeroe die hij nu is. Hij moest eerst een hele reeks verslavingen overwinnen („van drugs tot roken tot prostituée-bezoek”), een burn-out te boven komen en een echtscheiding doormaken voordat hij in aanraking kwam met spiritualiteit. „Een tamelijk normaal leven dus”, vertelt hij grappend aan de thee in zijn woonboerderij in de Veluwse bossen. In zijn zitkamer die op de bomen uitkijkt staan een boeddhistisch altaar en een gong.

Geurtz (69), grijze haren, rustige ogen, is de laatste jaren uitgegroeid tot een populaire schrijver en spreker over spiritualiteit. Zelf heeft hij niet zoveel met de term goeroe. „Dat suggereert dat ik het allemaal wel zou weten terwijl ik ook nog veel moet leren.”

Hij schreef diverse boeken waarin hij boeddhistische wijsheden vertaalt naar praktische tips voor een beter leven: relaties, opvoeden, van verslavingen afkomen. Link

Luister om te begrijpen

Geweldloze Communicatie is bedacht door de Amerikaanse psycholoog Marshall Rosenberg. De hoofdvraag van de methode is: hoe kom je dichter tot elkaar? In plaats van: hoe krijg je je gelijk? Op een zonnige dag in mei legde trainer Jan Carel van Dorp ons de basis van de methode uit. „Communiceren is luisteren. Wanneer luisteren om te reageren overgaat in luisteren om te begrijpen, ontstaat er echt contact. Verbinding moet altijd boven inhoud gaan.”

Dat klinkt misschien nogal wiedes, de crux zit hem vooral in het ‘hoe’. Daar zijn vier stappen voor: eerst het benoemen van een waarneming, daarna het benoemen van je gevoel, het benoemen van je behoefte en uiteindelijk het doen van een verzoek. En allemaal zonder te oordelen. Link

Verlaag je verwachtingen

„Wie niet boos kan worden is een dwaas, wie het niet wil is wijs” (Seneca). „Je hebt macht over je geest, niet over de gebeurtenissen buiten jou” (Marcus Aurelius). „Er is slechts één weg naar geluk en dat is op te houden met je zorgen maken over dingen waar je geen invloed op hebt” (Epictetus).

Zo’n tweeduizend jaar geleden ontstond de stoïcijnse filosofie in het Griekse en Romeinse rijk. Het stoïcisme, of de stoa, wordt toegeschreven aan Zeno van Citium, die rond 300 voor Christus leefde. Nu, in de 21ste eeuw, is de filosofie opnieuw populair. Het gedachtegoed leent zich voor ‘inspiratiequotes’, er worden lezingen en trainingen over gegeven en de filosofie vormt de leidraad in diverse management- en zelfhulpboeken.

Zo is daar de bestseller The Subtle Art of Not Giving a Fuck (2016) van Mark Manson, waarvan 6 miljoen exemplaren werden verkocht. Het stoïcisme is ook een hoofdthema bij schrijver Ryan Holiday, die onlangs Stillness Is the Key uitbracht, over het beteugelen van constante rusteloosheid. Eerder schreef hij The Obstacle Is the Way (2014) en The Daily Stoic (2016). Al in 1989 scoorde Steven Covey met de door het stoïcisme beïnvloede managementtheorie the circle of influence, uit zijn The 7 Habits of Highly Effective People (meer dan 25 miljoen keer verkocht). Allemaal bedoeld om ons leven te verbeteren en ons werk gemakkelijker te maken.

Het probleem is niet wát er gebeurt, of welke tegenslag je ondervindt, maar hoe je daarmee omgaat, luidt een grondbeginsel van het stoïcisme. En dat slaat aan. Maar waarom hebben we in deze tijd een filosofie nodig die in feite voor een hele andere maatschappij werd bedacht? Link

We zijn het veel meer eens dan we denken

Van de gemiddeld tachtig jaar op aarde brengt een doorsnee mens ongeveer en door. In die twintig jaar (!) dat hij naar een scherm kijkt, vormt zich een flink deel van zijn wereldbeeld.

Dat beeld ziet er ongeveer zo uit. 

De wereld is gepolariseerder dan ooit. Over bijna alle grote onderwerpen – van klimaat tot immigratie, van vluchtelingen tot racisme – staan we lijnrecht tegenover elkaar. We leven in ‘bubbels van het eigen gelijk’ – of erger nog:  De verdeeldheid is zo groot dat we niet alleen andere meningen, maar zelfs andere feiten zijn toegedaan. De wereld is zwart-wit, links-rechts, voor-tegen – en daartussen gloort niets meer dan een gapend gat van onmin, onbegrip en onverzoenlijkheid. Link

De meeste mensen deugen – in de praktijk

Voor alles een eerste keer. Ik ben inmiddels 31 jaar en – hoewel licht kalend – nog steeds zo fris als een hoentje. Of althans, zo voel ik me. Toch moet ik bekennen dat, als het over zaken als YouTube, Instagram en Snapchat gaat, ik me regelmatig oud voel. Stokoud.

Zelfs als heuse millennial ervaar ik een grote, gapende kloof ten opzichte van de generatie onder mij. Dat is de generatie die met de smartphone is opgegroeid, die de NPO als geriatrisch instituut beschouwt en die alle nieuws, entertainment en levenswijsheden door influencers en ander volk op YouTube en Instagram krijgt toegediend.

Ik vond het dan ook ontzettend leuk toen Marije van der Made, professioneel YouTuber, mij vroeg of ik mee wilde doen aan een van haar video’s. Ze had mijn boek De meeste mensen deugen gelezen, was geïnspireerd geraakt, en wilde nu m’n theorie in de praktijk brengen. Wat zou er gebeuren als je een maand lang aardige dingen doet voor vreemden?

Zie het resultaat … Link

Stop met streven naar geluk

Wie geluk nastreeft, moet volgens haar bereid zijn een ‘service mindset’ aan te nemen. „We vinden niet allemaal onze roeping in het leven. Maar dat betekent niet dat we geen zinvolle doelen in ons werk kunnen ontdekken.” Ze wijst erop dat winkelbedienden, verplegers en docenten overladen worden met routinetaken en soms het zicht op het hogere doel kwijtraken. „Maar als we onze taak zien als een kans om anderen te helpen, zullen ons leven en werk aan betekenis winnen. Dat is de erfenis die we kunnen achterlaten.” Link

The surprising benefits of being bored

Many of us lead incredibly busy lives, constantly hopping from one task to the next, and when we’re blessed with a little bit of downtime, we pick up our phones, and scroll the boredom away.

But is that the best way use of our time?

Sandi Mann, a senior psychology lecturer at the University of Central Lancashire in the UK says boredom is an essential part of the creative process and should be applied to our day-to-day lives. Link

De ander is leidraad voor het goede

Praten met Jan Keij is praten met Emmanuel Levinas. Goed, dat is overdreven. Keij, die een praktijk voert als zelfstandig filosoof, laat zich ook graag inspireren door Nietzsche en Kierkegaard. Maar Levinas – 1906-1995 – staat wel degelijk centraal in wat Keij te zeggen heeft over het leven, zeker als het gaat om de zoektocht naar het goede. Steeds weer komt hij terug op het appèl dat de ander op een mens doet – daar ligt bij Levinas de basis van de moraal.

Dat gaat zover dat Keij over de mens zegt dat die niet alleen een gevoeligheid voor anderen hééft, maar zelfs die gevoeligheid ís. Klinkt dat wat al te vroom, weet dan dat Keij er meteen aan toevoegt in gedachten menigeen te hebben omgelegd: “de ander kan een behoorlijke sta-in-de-weg zijn.”

Zoetsappig is zijn visie niet; hij pleit in navolging van Levinas ook onbekommerd voor het genieten van het leven en voor een gezonde dosis egoïsme: “Je moet ook voor jezelf zorgen.” Maar filosofisch gezien is hij gegrepen door de ‘copernicaanse wending’ die Levinas veroorzaakte door de ander als uitgangspunt te nemen. Link

De kunst van het ongelukkig zijn

Dirk de Wachter ziet een probleem in de ikkigheid van onze wereld. “We zetten zoveel in op autonomie, op alleen succesvol bereiken en dan dreigt de teloorgang van het verbondene” … “Kleine onzichtbare dingen die niet in de schijnwerpers staan – en niet op Social Media – die je voor elkaar kan betekenen. Een blik, een aanraking, eventjes iets voor iemand betekenen. La petite bonté – de kleine goedheid, de Franse filosoof Levinas heeft daar interessante dingen over gezegd. Elkaar een klein plezier doen, is de essentie van het leven. Dat is geluk.” Link

Het leven na je vijftigste: een korte eeuwigheid

Bruckners benadering van de ouderdom is feitelijk een zeer sociale. Het goede leven is voor hem een blijvende actieve interactie met het heden: lezen, nadenken, je ermee bemoeien. En niet teveel navelstaren graag. In het moderne cultuurpatroon ligt de nadruk meer op oorspronkelijkheid dan conventie – vandaar ook de maatschappelijke voorkeur voor het jeugdige, dan nog niet in vaste patronen vastzit.

Maar aan die norm van oorspronkelijkheid en authenticiteit is ook een nadeel verbonden: de zware nadruk die velen tegenwoordig leggen op hun eigen identiteit – al of niet bepaald door afkomst, huiskleur of sociaal milieu. Ten onrechte wordt daarbij het individu als een constante entiteit voorgesteld, meent Bruckner, terwijl het leven nu juist wordt gekenmerkt door permanente heroriëntatie en heroverweging van de dingen. Slechts op het moment van zijn sterven is de mens volledig alleen. Daarvoor, als het goed is, nauwelijks. De vraag ‘wie ben ik’ heeft voor de Franse filosoof alleen zin voor de jeugdige, die zich los moet maken van de knellende banden van ouderlijk milieu om een weg in het leven te vinden. Wie ouder is dan 30 kan zich beter richten op de vraag ‘wat kan ik?’ Link

Alicja Gescinska

Het zit Alicja Gescinska nog altijd hoog, de reacties op haar kandidatuur voor het ­Europees Parlement. “Zo’n twee weken nadat ik op de lijst stond, schreef mijn collega Tinneke Beeckman in De Standaard dat filosofen ongeschikt zijn voor de politiek”, vertelt ze, amper een half jaar na haar politieke avontuur. Vanwaar die scepsis? Waarom zou de politiek geen denkers kunnen gebruiken? En moeten denkers niet juist ‘ja’ zeggen als de politiek hen nodig heeft? 

De 37-jarige Pools-Vlaamse filosofe vindt van wel. Dus hapte ze toe toen Guy Verhofstadt haar vroeg voor de Vlaamse liberalen. Hoewel ze thuis moeilijk gemist kon worden en haar zus destijds ernstig ziek was, voerde ze bevlogen campagne voor Europa.

Een plek in het Europees Parlement leverde dat niet op – te weinig stemmen – maar wel denkstof voor haar zevende boek, waarin ze de politiek verdedigt tegen wantrouwen en cynisme. De titel, ‘Intussen komen mensen om’, vond Gescinska in een gedicht van de Poolse Wisława Szymborska, een ­gedicht over politieke verantwoordelijkheid: 

Apolitieke gedichten zijn ook ­politiek,
en boven ons schijnt de maan,
niet meer onze maan,
maar een punt van discussie.
Link

Verlos ons van onze empathie

Erich Fromm vluchtte in 1934 uit Duitsland naar de Verenigde Staten. Daar werd hij al gauw een intellectuele superster.Hij combineerde de inzichten uit de freudiaanse psychoanalyse met zijn kennis van het vroege werk van Karl Marx, en hij raakte geïnteresseerd in de toepassing van inzichten uit het zen-boeddhisme in de therapeutische praktijk. Zijn ideeën vonden weerklank bij de ontluikende studentenbeweging in de jaren vijftig en zestig. De kleine joodse intellectueel was allesbehalve een beatnik of een hippie, maar hij werd wel de huistheoreticus van de Amerikaanse tegencultuur. Op YouTube zijn nog altijd mooie interviews te zien waarin hij streng uitlegt hoe het consumentisme de Verenigde Staten te gronde zal richten. Tegenwoordig is hij vrijwel vergeten – ondergesneeuwd door slimmere freudianen en hippere marxisten – maar destijds was hij de profeet van de Amerikaanse soixante-huitards, de generatie van mijn vader.

Fromm was onderdeel van de Frankfurter Schule, de beruchte bende marxistische intellectuelen die vanuit Duitsland naar de VS waren gevlucht. Maar als praktiserende psychoanalyticus met een romantische inslag was hij een buitenbeentje tussen doorgewinterde theoretici als Theodor Adorno en Max Horkheimer. Terwijl zij zich bezighielden met hun dialectische hoogvliegerij, stelde Fromm heel andere vragen, bijvoorbeeld naar de oorsprong van het kwaad. Link

Men neme 3 elementen … en je hebt een alles verwoestend wapen

We leven in een ‘kanteltijd’, zegt Philipp Blom, filosoof en historicus. De wereld verandert zó snel – de maatschappij, de technologie, het klimaat – dat we ons geen raad weten met de toekomst. Je kunt je kop in het zand steken, wat veel politici doen. Maar het is ook mogelijk een nieuw verhaal te creëren: binnenkort zal niemand het individu meer loszien van zijn omgeving, voorspelt filosoof Philipp Blom. Link

Wij sterven uit maar het laat ons koud

René ten Bos neemt binnenkort afscheid als Denker des Vaderlands. Dat doet hij met een klaroenstoot: mens en dier sterven uit, maar vreemd genoeg lijkt dat uitsterven ons nauwelijks te raken. In zijn boek ‘Extinctie’ noemt Ten Bos het uitsterven van diersoorten een van de urgentste problemen van onze tijd. Maar er is weinig filosofische reflectie over. Dat maakt Ten Bos nu goed: “Uiteindelijk is er geen enkele andere soort die zich afvraagt wat uitsterven is. Wij alleen zitten met die vraag opgescheept.”

De vraag komt voor Ten Bos niet uit de lucht vallen. Extinctie zou je een vervolg kunnen noemen op ‘Dwalen in het antropoceen’, waarin Ten Bos liet zien hoe catastrofaal de invloed van de mens op de aarde is. Wij zijn de oorzaak van het stijgen van de zeespiegel, van de klimaatopwarming en ook van het uitsterven van soorten. ‘Wat iedereen moet begrijpen’, schrijft Ten Bos in Extinctie, ‘is in feite dit: niet alleen de extinctie van soorten, iets wat altijd verbonden wordt met het idee van biodiversiteit, maar ook de extinctie van onze eigen soort dient op de agenda te worden gezet.’ Link

Scroll to Top